Alle dieren zijn gelijk –44

 

Ontlezing

In het kader van de Boekenweek volgde ik een discussie in de Openbare Bibliotheek over ontlezing, waaraan Elsbeth Etty, Daniël Lechner, Doeke Sijens en Theo Witte deelnamen.

Het was al verwarrend genoeg en als je dan te snel het publiek laat deelnemen, wordt de chaos compleet zeker als er iemand veel te veel ruimte neemt  Ik probeerde het nog met een ‘gaat u zitten, meneer’.

Ontlezing heeft een negatieve klank en Lechner benadrukte die stevig door het lezen  als een verheven activiteit van het Bildungsbürgertum neer te zetten en het te contrasteren met het vrolijke getwitter, de popmusic, de beeldcultuur etc van  de jongeren(sub?)cultuur.

Lezen draagt natuurlijk bij aan verrijking en bevrijding, kortom aan het vergroten van wat Isaiha Berlin de positieve vrijheid noemt. Etty, die zich verzette tegen de recalcitrante Lechner gaf dat duidelijk aan. Maar Lechner kwam op zijn manier ook voor die positieve vrijheid op. Want in die nieuwe cultuur gaat het om dezelfde waarden van zelfontplooiing en emancipatie. Het enige verschil tussen hen zou kunnen liggen in de definiëring van wat cultuur is, waarbij Etty (waarschijnlijk) uitging van een door ieder gedeelde cultuur(basis) en Lechner van een verdeelde, uiteengevallen cultuur.

Het paste dan ook bij Etty om te spreken over een (literaire) canon die voor iedereen gold, die Lechner afwees om te pleiten voor een diversiteit die andere vormen dan lezen accepteerde om het persoonlijke leven te verrijken.

 

Uwe Tellkamp - Der Turm

Het kost uren om door de ruim negenhonderd pagina’s heen te komen en ik heb nu het eerste deel dat de helft beslaat, uit. Het verhaal speelt midden 1980 in de DDR, in een villawijk in Dresden waar een elite woont die zich moet verstaan met een dictatuur die erodeert maar niettemin nog steeds heerst en het leven beheerst.

Der Turm geeft een benauwend beeld van een vastlopende maatschappij. Subtiel wordt aangegeven hoe de economie niet meer aan de vraag van de bewoners kan voldoen en permanente schaarste heerst. De mensen staan in de rij, haasten zich op geruchten naar winkels waar iets zeldzaams te koop is. Triest en hilarisch is de koop van een kokosnoot.

In sociaal opzicht is het leven geperverteerd. Wantrouwen tussen gezinsleden, familieleden, vriendenkringen en collega’s op het werk overheerst vertrouwen. Ieder lijdt onder politieke correctheid. Culturele vrijheid ontbreekt. Het verzet tegen de allesoverheersende dwang is voelbaar maar wordt ook gesmoord, door de staat en door zelfcensuur. De leugen regeert. De nadrukkelijke aanwezigheid van de natuur geeft aan dat alleen daar en daarin een mogelijkheid ligt te ontsnappen. Tegelijkertijd wordt scherp waargenomen welke vervuiling de natuur bedreigt.

Het is een beklemmend beeld dat doet denken aan Grossmans Leven en lot.

Ingo Schulze’s Neue Leven ging over de overgang van de DDR naar de liberale democratie van na de Wende. Neue Leben en Der Turm boeken geven een fascinerend beeld van de geschiedenis van Duitsland van 1980 tot 1990.

Je vraagt je af waarom in Nederland de recente turbulente historie niet neerslaat in literatuur …

 

 

 

Alle dieren zijn gelijk –43

 

Bestuurbaarheid

De verkiezingsstrijd draait uit op een krachtmeting tussen personen. Balkenende, Bos en Wilders gaan de strijd om de macht aan. Wat daarbij dreigt is een verdere versplintering van het midden. Het land is gebaat bij een rustig en breed midden. Balkenende en Bos dragen door hun gezamenlijk, maar verdeeld optreden in het verleden alleen maar bij tot grotere onrust als ze dat verleden niet laten rusten. Daar lijkt het voorlopig op. Degene die daarbij het meeste garen spint is Rutte, die de VVD weer in rustiger vaarwater weet en bij de gemeenteraadsverkiezingen gestabiliseerd is. Nog meer zullen de flanken ervan profiteren.

Voor de PvdA is er nog maar een mogelijkheid om de onrust te dempen en dat is dat zij iemand anders dan Bos naar voren schuift als kandidaat voor het minister-presidentschap en dat Bos alleen maar terug keert als fractievoorzitter. Dat vermindert de slagkracht van Balkenende, Rutte en Wilders.

Het biedt tegelijkertijd de kans om de politieke inhoud centraler te stellen. Bij de bezuinigin-gen die doorgevoerd moeten worden, komt het verdelingsvraagstuk terug op de agenda. De PvdA zou het keuzeproces  kunnen gaan beheersen als zij meerdere scenario’s ontwikkelt  over hoe die verdeling tot stand gebracht kan worden en het perspectief eruit komt te zien voor het brede spectrum van uitkeringsgerechtigden tot en met twee maal modaal.

Maar dat blijft een vrome wens: dat perspectief verschrompelt achter de oneliners en persoonlijke aantijgingen.

 

Alle dieren zijn gelijk –42

 

Over de sociaal-democratie

In Bloklands Vrijheid autonomie Emancipatie (1991) waarin ik me weer even terugwaande in de jaren dat er gesproken werd over democratisering en emancipatie staat een schitterend motto van Anthony Crosland:

‘As our traditional objectives are gradually fulfilled, and society becomes more social-democratic with the passing of old injustices, we shall turn our attention increasingly to other, in the long run more important spheres – of personal freedom, happiness and cultural endeavour: the cultivation of leisure, beauty, grace, gaiety, excitement, and of all the proper pursuits, whether elevated, vulgar or eccentric, which contribute in the varied fabric of a full private and family life.’

‘We do not want to enter the age of abundance, only to find that we have lost the values which might teach us how to enjoy it.’

De vraag is of onze traditionele doelen zijn gehaald en of onze waarden om te genieten niet verloren zijn gegaan. Het gevoel dat veel opnieuw moet gebeuren bekruipt me soms.

 

Over  de VVD-ers in financiële zaken – de DSB-VVD-ers

Zalm krijgt een onvoldoende van de AFM en een voldoende van de Nederlandse Bank voor zijn optreden als DSB-manager. In de NRC zegt hij: ‘Die provisies werden overal gevraagd. Dat is nou eenmaal de prijsvorming in de vrije markt. Wie weet wat de provisie is van een schoenmaker. Die heeft waarschijnlijk ook een provisie van 60 procent.’

Met die prijsvorming dekt Zalm al z’n collega’s in bankzaken die hun klanten uitgeperst hebben en met de vergelijking met een schoenmaker beschuldigt hij de gehele branche van oplichting. Hij zegt dat er nog veel te verbeteren valt. Ik zou zeggen: begin bij jezelf.

De oud-hoogleraar Scheltema die onderzoek gedaan heeft naar de DSB krijgt onder uit de zak van Docters van Leeuwen die Scheltema onzorgvuldigheid verwijt. Wat is waarheid en wat gewenste waarheid?

En dan hebben we nog Nijpels, Linschoten en de Grave. De laatste pakte op tijd z’n biezen bij de DSB, de eerste vertrok als commissaris toen de pleuris er uitbrak en werd bestuursvoorzitter van het ABP (daar doet men kennelijk niet aan antecedentenonderzoek), trad daar af en ontkwam daarmee aan een onderzoek door de AMF; en dan hebben we nog Linschoten die zich voorlopig stil houdt.

Geld stinkt niet en deze VVD-ers stinken al helemaal niet.

 

Collegevorming in Groningen

Zoals ik verwachtte haakt de SP af. Zij weet welke bezuinigingen ons te wachten staan en gaat die in de oppositie liever kritiseren dan mee verdelen. Het zal wel in opdracht zijn van de partijcentrale in Rotterdam. Na vier jaar kan ze dan de winst incasseren. De VVD en de Stadspartij zullen ongetwijfeld door de pomp gaan met hun standpunten over de tram en het Groninger Forum. In 1994 maakte ik mee dat Remkes aan alle wensen van de PvdA tegemoet wilde komen om deel uit te kunnen  maken van het college van BenW. Zoiets gaat weer gebeuren. De PvdA houdt bovendien al niet meer strikt vast aan de light rail en wil wel overleggen over de Translohr. Het wordt nog gemakkelijker als het gerucht waar is dat de lijn over de markt niet zal doorgaan.

Het Groninger Forum blijft nog wel even in de publiciteit. Op het overigens nog niet verkochte pand van bioscoop Images schijnt RTV Noord een claim hebben en in het Groninger Museum dringt door dat de komst van het Forum bedreigend is voor de eigen begroting als er de komende jaren bezuinigd moet worden. Ten slotte: twee van de heren die zo eensgezind in januari tegen mij te keer gingen, hebben onderling ruzie. Van Kampen heeft het archief van popcentrum Vera verworven, waarvan De Jonge van de Groninger Archieven vindt dat die daar thuis horen. Het lijkt me een gezellige club (die  zoetjesaan alleen nog bijeengehouden wordt door de gemeenschappelijke tegenstanders).

 

In Vrij Nederland stond een oproep verhalen over de bevrijding in te sturen naar het Nationaal Archief. Mijn herinneringen staan hierinder.

De bevrijding

 

Ik was negen.

Op de vloer van de kelder van ons huis aan de Tuinbouwweg in Uithuizermeeden lagen matrassen. Mijn ouders, broertje en ik sliepen er met de buren. Het was in de huizen niet veilig genoeg. Noordoost-Groningen lag onder vuur van Borkum. Delfzijl en omgeving werden zwaar getroffen. In ons dorp was één inslag geweest. Daarbij was een dode gevallen.

Zakken stonden tegen de muren van ons huis: aardappelzakken vol klei moesten ons beschermen.

Toen het vuur heviger werd, vertrokken we, op de fiets. M’n ouders durfden niet langer te blijven. M’n broertje en ik zaten achterop tijdens de rit naar Groningen waar de beide opa’s woonden.

De lucht was grauw en het was koud die dag. In het dorp zagen we de eerste Canadezen, die in de voortuin van het voorhuis van een boerderij een kanon opgesteld hadden. M’n ouders stopten niet, ze reden door, gehaast. Het was stil in het dorp. Er waren geen mensen op straat. Uithuizen, Usquert, Warffum, Baflo, Winsum, Sauwerd en Adorp waren uitgestorven toen we er doorheen reden. Halverwege de rit, in Ranum waar de weg naar Zoutkamp en die naar Roodeschool samenkwamen, zijn we afgestapt. Daar aten we roggebrood met spek. We liepen verkleumd rond. Ver weg zagen we in de lucht rook drijven. Brandde de stad?

In Groningen kregen we onderdak in de Amalia van Solmsstraat bij mijn opa van vaders kant.

Op het kruispunt van de Nassaulaan en de Prinsesseweg waren in het plaveisel grote voren door de tanks getrokken.

Een van die dagen in Groningen ben ik door m’n andere opa opgehaald die me op een lange wandeling de verwoestingen in de stad heeft laten zien. Op de A-brug waren padvinders die ons over de kapotte brug brachten. Op de Vismarkt zag ik  de voorgevel van herenmodezaak Meyering die nog overeind stond in bergen puin. In het Sterrebos hingen helmen op geweren die met de loop in de grond staken waar Duitse soldaten voorlopig begraven waren. In het Verbindingskanaal lagen halfgezonken boten. Er was een bunker in het Noorderplantsoen waar we niet in mochten.

Onenigheid tussen m’n vader en m’n opa dwong ons tot vertrek uit Groningen.

Weer terug in Uithuizermeeden stond ik op de dag van de bevrijding ‘s avonds tussen de mensen naast m’n vader, midden in het dorp. Ik keek naar hem op. Hij schoot een lichtkogel af; het rode licht gloeide in de donkere lucht en doofde onder gejuich.

Later hebben we aan de Tuinbouwweg in de schuur van Lanting met alle buren aan een lange tafel gegeten, gezongen en feest gevierd.

Niet dat ik er op uitgestuurd werd maar toen we bevrijd waren, ging ik naar het station waar de Canadezen gelegerd waren. Alle jongens vroegen er om sigrits en tsjoklat. We hingen er rond tot de soldaten ons iets gaven. Ik kreeg een keer eipoeder in blik. Het gebakken ei smaakte niet als ei. Ik spaarde onderscheidingsstukken; ik had een dubbele v, gelig op groen  - van een sergeant?

Er was een bevrijdingsoptocht. Op boerenwagens  waren huiselijke taferelen uitgebeeld. Ik zag m’n moeder achter een spinnewiel.Of was het een wastobbe? Ze droeg een hoofddoek. Ieder lachte. Ik heb er nog foto’s van. Kiekjes van zes bij negen.

 

 

K.W.Swaak